आम्लपित्तावरील सर्वोत्तम औषध: प्रकार, औषधांची कार्यपद्धती आणि योग्य औषधाची निवड

पोटातील आम्ल अन्ननलिकेत वर आल्यामुळे छातीत जळजळ होणे यांसारख्या त्रासांवर उपचार करण्यासाठी आम्लपित्तावरील औषधे वापरली जातात. काही वेळा हा त्रास अधूनमधून होतो, तर काही जणांना वारंवार जाणवतो. काही पदार्थ, खाण्यापिण्याच्या सवयी किंवा इतर कारणांमुळे हा त्रास उद्भवू शकतो. त्यामुळे छातीत जळजळ होणे, आंबट किंवा कडू ढेकर येणे यांसारख्या अस्वस्थ करणाऱ्या समस्या जाणवू शकतात.

औषधातील घटक आणि त्याची मात्रा यांनुसार आम्लपित्तावरील काही औषधे डॉक्टरांच्या चिठ्ठीशिवाय मिळू शकतात, तर काही औषधांसाठी डॉक्टरांची चिठ्ठी आवश्यक असते.

तुमच्यासाठी योग्य औषध निवडताना लक्षणांचा प्रकार, त्रासाची तीव्रता, आम्ल अन्ननलिकेत किती वेळा वर येते आणि तुमची एकूण प्रकृती यांचा विचार केला जातो.

दीर्घकाळ आम्लपित्ताचा त्रास कमी करण्यासाठी ओमेप्राझोल आणि पँटोप्राझोल ही औषधे डॉक्टरांकडून अनेकदा दिली जातात. या लेखात आम्ल अन्ननलिकेत वर आल्यामुळे होणारा त्रास कमी करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या प्रमुख औषधांबद्दल जाणून घेऊया.

आम्लपित्त म्हणजे काय?

आम्लपित्त ही पचनाशी संबंधित समस्या आहे. यामध्ये पोटातील अन्न आणि आम्ल अन्ननलिकेत वर येते. अन्ननलिकेच्या खालच्या भागात असलेला एक स्नायू पोटातील पदार्थ पुन्हा वर येण्यापासून रोखण्याचे काम करतो. हा स्नायू कमकुवत झाल्यास किंवा योग्य प्रकारे बंद न झाल्यास पोटातील पदार्थ अन्ननलिकेत वर येऊ शकतात.

अनेक जण या त्रासाची तुलना जीईआरडी या आजाराशी करतात. मात्र, जीईआरडी हा आम्लपित्ताचा दीर्घकाळ टिकणारा आणि अधिक गंभीर प्रकार आहे. यामुळे शरीरात गंभीर गुंतागुंत निर्माण होऊ शकते. याउलट, अधूनमधून होणाऱ्या आम्लपित्तामुळे सहसा मोठी हानी होत नाही.

आम्लपित्ताची सामान्य लक्षणे

आम्लपित्ताची लक्षणे पोटात आम्ल वाढल्यावर जाणवणाऱ्या त्रासासारखी असू शकतात; परंतु या दोन्ही स्थिती सारख्या नाहीत. पोटातील पदार्थ अन्ननलिकेत वर आल्यास पोट फुगणे किंवा ढेकर येणे असा त्रास जाणवू शकतो. याशिवाय पुढील लक्षणेही दिसू शकतात:

• छातीत जळजळ होणे
• तोंडात आंबट किंवा कडू द्रव येणे
• दीर्घकाळ खोकला येणे
• तोंडाला दुर्गंधी येणे

आम्लपित्तावरील औषधांचे प्रकार

प्रौढांमध्ये आम्लपित्ताची सारखी लक्षणे कमी करण्यासाठी वेगवेगळ्या प्रकारची औषधे वेगवेगळ्या पद्धतीने काम करतात. एखाद्या व्यक्तीला अधूनमधून होणारा त्रास कमी करायचा आहे की वारंवार होणाऱ्या त्रासावर उपचार करायचे आहेत, यानुसार योग्य औषध ठरवले जाते.

• आम्लनाशक औषधे: ही औषधे पोटातील आम्लाचा प्रभाव कमी करून अधूनमधून होणाऱ्या आम्लपित्तापासून लवकर आराम मिळवण्यास मदत करतात. ती चघळण्याच्या गोळ्या, द्रव औषधे आणि इतर स्वरूपांत मिळतात.
• आम्लनिर्मिती रोखणारी औषधे: ही औषधे पोटात तयार होणाऱ्या आम्लाचे प्रमाण कमी करतात. आम्लपित्ताचा वारंवार त्रास होत असल्यास डॉक्टर ही औषधे देतात. 
• हिस्टामीन एच२ ग्रहकांना रोखणारी औषधे: ही औषधे पोटातील आम्लनिर्मितीशी संबंधित एच२ ग्रहकांची क्रिया रोखतात. त्यामुळे पोटात तयार होणाऱ्या आम्लाचे प्रमाण कमी होण्यास मदत होते.
• अल्जिनेटयुक्त औषधे: ही औषधे पोटातील पदार्थांच्या वर एक संरक्षक थर तयार करतात. त्यामुळे आम्ल अन्ननलिकेत पुन्हा वर येण्याचे प्रमाण कमी होण्यास मदत होते. काही औषधांमध्ये अल्जिनेटसोबत आम्लनाशक घटकही असतात. जेवणानंतर छातीत जळजळ होणे किंवा तोंडात आंबट द्रव येणे अशा त्रासांमध्ये त्यांचा उपयोग होऊ शकतो.
• पचनक्रिया गतिमान करणारी औषधे: काही विशिष्ट परिस्थितींमध्ये ही औषधे पोटातील अन्न पुढे जाण्याची प्रक्रिया अधिक कार्यक्षम होण्यास मदत करतात. आम्लपित्तासाठी ही नेहमी प्रथम वापरली जाणारी औषधे नाहीत. विशिष्ट कारणासाठी डॉक्टरांनी सांगितल्यावरच त्यांचा वापर करावा.

आम्लपित्तासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सामान्य औषधांची यादी

पोटातील आम्लाचे प्रमाण कमी करून किंवा त्याचा प्रभाव निष्प्रभ करून आम्लपित्त आणि त्याची लक्षणे नियंत्रित करण्यासाठी अनेक औषधे वापरली जातात. पोटातील आम्ल अन्ननलिकेत वर आल्यामुळे होणारा त्रास कमी करण्यासाठी वापरल्या जाणाऱ्या सामान्य औषधांची माहिती पुढील तक्त्यात दिली आहे.

भारतात आम्लपित्तासाठी उपयुक्त गोळ्या, कॅप्सूल आणि द्रवरूप औषधे

जेवणानंतर आम्लपित्ताचा त्रास झाल्यास खूप अस्वस्थ वाटू शकते. हा त्रास कमी करण्यासाठी योग्य गोळ्या किंवा द्रवरूप औषधे वापरणे आवश्यक असते. झीलॅब फार्मसीमध्ये आम्लपित्तापासून आराम मिळवण्यासाठी डॉक्टरांच्या चिठ्ठीशिवाय मिळणारी तसेच डॉक्टरांच्या चिठ्ठीने मिळणारी औषधे उपलब्ध आहेत.

पँटोराइड २० गोळी

पँटोराइड २०

पँटोराइड २० गोळीमध्ये पँटोप्राझोल हा घटक असतो. हे औषध पोटातील आम्लनिर्मिती कमी करते आणि आम्लपित्त तसेच छातीत जळजळ होण्याचा त्रास नियंत्रित करण्यासाठी वापरले जाते.

• घटक: पँटोप्राझोल २० मिग्रॅ
• फायदे: वारंवार होणारे आम्लपित्त, छातीत जळजळ आणि पोटातील आम्ल वाढल्यामुळे जाणवणारी इतर लक्षणे नियंत्रित करण्यास मदत करते.

ओमेराइड २० कॅप्सूल

ओमेराइड २०

ओमेराइड २० हे आम्लपित्त आणि जीईआरडी या दीर्घकालीन त्रासाची लक्षणे कमी करण्यासाठी वापरले जाणारे औषध आहे. यामध्ये २० मिग्रॅ ओमेप्राझोल असते. हे औषध पोटातील आम्लनिर्मिती कमी करून पचनाशी संबंधित त्रास नियंत्रित करण्यास मदत करते.

• घटक: ओमेप्राझोल २० मिग्रॅ
• फायदे: आम्लपित्त, छातीत जळजळ आणि आम्लामुळे होणाऱ्या पचनाच्या समस्यांवर नियंत्रण ठेवण्यास मदत करते.

एसझोन ४० गोळी

एसझोन ४०

एसझोन ४० गोळीमध्ये एसोमेप्राझोल हा घटक असतो. हे औषध पोटातील आम्लनिर्मिती कमी करते आणि आम्लपित्त तसेच आम्लाशी संबंधित इतर त्रासांवर नियंत्रण ठेवण्यास मदत करते.

• घटक: एसोमेप्राझोल ४० मिग्रॅ
• फायदे: वारंवार होणारी छातीत जळजळ आणि आम्लपित्त कमी करण्यास मदत करते.

ॲल्युमसिड आम्लनाशक व वायूवरील गोळी

ॲल्युमसिड आम्लनाशक व वायूवरील गोळी

ॲल्युमसिड आम्लनाशक व वायूवरील गोळीमध्ये आम्लनाशक घटकांसोबत सिमेथिकोन असते. हे औषध पोटातील आम्लाचा प्रभाव कमी करून वायूमुळे होणारा पचनाचा त्रास कमी करण्यास मदत करते.

• घटक: वाळवलेले ॲल्युमिनियम हायड्रॉक्साइड ३०० मिग्रॅ + ॲल्युमिनियम मॅग्नेशियम सिलिकेट २५० मिग्रॅ + सिमेथिकोन २५ मिग्रॅ
• फायदे: अधूनमधून होणारी छातीत जळजळ, आम्लपित्त, अपचन, पोटात वायू होणे आणि पोट फुगणे यांसारखे त्रास कमी करण्यास मदत करते.

फॅमझी ४० गोळी

फॅमझी ४०

फॅमझी ४० गोळीमध्ये फॅमोटिडीन हा घटक असतो. हे औषध पोटातील आम्लनिर्मिती कमी करणाऱ्या एच२ ग्रहकांना रोखते आणि आम्लामुळे होणाऱ्या पचनाच्या समस्यांवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी वापरले जाते.

• घटक: फॅमोटिडीन ४० मिग्रॅ
• फायदे: छातीत जळजळ, आम्लपित्त आणि पोटातील अतिरिक्त आम्लामुळे जाणवणारी इतर लक्षणे कमी करण्यास मदत करते.

ॲल्युमसिड एमपीएस अननसाच्या चवीचे तोंडावाटे घेण्याचे द्रवरूप औषध

ॲल्युमसिड एमपीएस अननसाच्या चवीचे द्रवरूप औषध

ॲल्युमसिड एमपीएस हे अननसाच्या चवीचे आम्लनाशक द्रवरूप औषध आहे. ते पोटातील अतिरिक्त आम्लाचा प्रभाव कमी करते. यामध्ये सिमेथिकोन हा घटकही असतो, जो पोटातील वायूमुळे होणारा त्रास कमी करण्यास मदत करतो.

• घटक: ॲल्युमिनियम हायड्रॉक्साइड २१५ मिग्रॅ + मॅग्नेशियम हायड्रॉक्साइड ८० मिग्रॅ + सिमेथिकोन २५ मिग्रॅ
• फायदे: अधूनमधून होणारे आम्लपित्त, छातीत जळजळ, अपचन आणि वायूमुळे पोट फुगणे यांसारखे त्रास कमी करण्यास मदत करते.

आम्लपित्तावरील डॉक्टरांच्या चिठ्ठीशिवाय मिळणारी आणि चिठ्ठीने मिळणारी औषधे

आम्लपित्त आणि त्याची लक्षणे नियंत्रित करण्यासाठी डॉक्टरांच्या चिठ्ठीशिवाय मिळणारी तसेच डॉक्टरांच्या चिठ्ठीने मिळणारी औषधे उपयोगी ठरू शकतात. यांपैकी कोणते औषध वापरावे, हे आम्लपित्त किती वेळा होते आणि त्याची तीव्रता किती आहे यावर अवलंबून असते.

औषधांसोबत जीवनशैलीत करावयाचे बदल

औषधांमुळे आम्लपित्ताची लक्षणे नियंत्रित होण्यास मदत होऊ शकते; परंतु रोजच्या सवयींमध्ये बदल केल्यानेही चांगला फरक पडू शकतो. आम्लपित्त कमी करण्यासाठी काही घरगुती उपाय केल्यानेही आम्लपित्त किंवा जीईआरडीचा त्रास कमी होण्यास मदत मिळू शकते.

• विशेषतः रात्रीच्या जेवणात एकाच वेळी भरपूर खाण्याऐवजी थोडे थोडे खावे.
• जेवणानंतर किमान २ तास झोपणे किंवा आडवे पडणे टाळावे.
• ज्या पदार्थांमुळे किंवा पेयांमुळे त्रास वाढतो, ते ओळखून त्यांचे सेवन कमी करावे. तिखट पदार्थ, जास्त चरबीयुक्त अन्न आणि वायूयुक्त पेये यांमुळे काही जणांचा त्रास वाढू शकतो.
• रात्री झोपताना डोके आणि शरीराचा वरचा भाग थोडा उंच ठेवल्याने आम्ल अन्ननलिकेत वर येण्याचा त्रास कमी होऊ शकतो.
• निरोगी वजन राखावे. यामुळे आम्लपित्ताची लक्षणे कमी होण्यास मदत होऊ शकते.
• धूम्रपान टाळावे, कारण त्यामुळे पोटातील आम्ल पुन्हा अन्ननलिकेत येण्यापासून रोखणाऱ्या यंत्रणेच्या कार्यावर परिणाम होऊ शकतो.

आम्लपित्तावरील आयुर्वेदिक औषधांबद्दल अधिक जाणून घ्या.

आम्लपित्ताचा त्रास झाल्यास डॉक्टरांकडे कधी जावे?

अधूनमधून आम्लपित्ताचा त्रास होत असल्यास डॉक्टरांच्या चिठ्ठीशिवाय मिळणारी औषधे आणि जीवनशैलीतील बदल यांमुळे आराम मिळू शकतो. मात्र, पुढील लक्षणे दिसल्यास डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा:

• वारंवार छातीत जळजळ होणे आणि त्यामुळे झोपमोड होणे.
• उपचार करूनही लक्षणे कायम राहणे किंवा पुन्हा पुन्हा उद्भवणे.
• गिळताना त्रास होणे किंवा वेदना जाणवणे.
• सतत उलट्या होणे किंवा कोणतेही स्पष्ट कारण नसताना वजन कमी होणे.
• उलटीत रक्त दिसणे किंवा शौचाचा रंग काळा होऊन ते डांबरासारखे दिसणे.

निष्कर्ष

आम्लपित्तासाठी योग्य औषध कोणते, हे लक्षणांची वारंवारता आणि तीव्रता यांवर अवलंबून असते. क्वचित होणाऱ्या आम्लपित्तासाठी डॉक्टरांच्या चिठ्ठीशिवाय मिळणारी औषधे उपयोगी ठरू शकतात. मात्र, वारंवार हा त्रास होत असल्यास योग्य निदान आणि आम्लपित्त किंवा जीईआरडीवरील उपचारांसाठी डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.

उपचारांसोबत थोडे थोडे जेवणे, रात्री उशिरा जेवणे टाळणे आणि त्रास वाढवणारे पदार्थ ओळखणे यांमुळे लक्षणे नियंत्रित ठेवण्यास मदत होऊ शकते. आम्लपित्ताचा त्रास कायम राहिल्यास किंवा धोक्याची लक्षणे दिसल्यास स्वतःच्या मनाने औषधे घेण्याऐवजी आरोग्यतज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.