केस गळतीसाठी सेलेनियम: फायदे, दुष्परिणाम, डोस आणि ते खरोखर काम करते का?

आजकाल केस गळणे ही एक सर्वसामान्य समस्या बनली आहे आणि घरभर गळलेले केस दिसल्यावर कोणालाही चिंता वाटू शकते. 

केस गळण्यामागील प्रमुख कारणांपैकी एक म्हणजे आहारातील काही महत्त्वाच्या पोषक घटकांची कमतरता. त्यापैकी सेलेनियम हा एक महत्त्वाचा सूक्ष्म खनिज घटक आहे.

सेलेनियम या सूक्ष्म खनिजामुळे केसांच्या आरोग्यास कोणते फायदे मिळू शकतात, याबद्दल अनेकांना पुरेशी माहिती नसते. हाच या लेखाचा मुख्य उद्देश आहे.

या लेखात आपण केसांच्या आरोग्यामध्ये सेलेनियमची भूमिका, त्याच्या कमतरतेची लक्षणे, ती कशी भरून काढता येते आणि त्याचे जास्त प्रमाण का टाळावे याबद्दल सविस्तर जाणून घेणार आहोत.

सेलेनियम म्हणजे काय?

सेलेनियम हे एक सूक्ष्म खनिज आहे, ज्याची आपल्या शरीराला अत्यंत कमी प्रमाणात आवश्यकता असते. हे सेलेनोप्रथिने नावाच्या विशेष प्रथिनांच्या निर्मितीस मदत करते. ही प्रथिने पेशींचे नुकसान होण्यापासून संरक्षण करतात आणि शरीरातील अनेक महत्त्वाच्या कार्यांमध्ये सहभाग घेतात.

सेलेनियमची प्रमुख कार्ये पुढीलप्रमाणे आहेत:

• पेशींचे संरक्षण करणारी प्रतिऑक्सिडंट क्रिया
• संप्रेरकांच्या चयापचयास मदत
• रोगप्रतिकारक शक्तीला आधार
• शुक्राणूंच्या हालचालींना सहाय्य

सेलेनियम हे महत्त्वाचे खनिज असले तरी त्याचे अधिक प्रमाण घेतल्यास कोणताही अतिरिक्त फायदा होत नाही. उलट त्याचे दुष्परिणाम होऊ शकतात.

निरोगी केसांच्या वाढीसाठी सेलेनियम कशी मदत करते?

या विभागात सेलेनियमचा केसांच्या आरोग्यावर कसा परिणाम होतो, याची सविस्तर माहिती दिली आहे. 

केसांच्या मुळांचे ऑक्सिडेटिव्ह ताणापासून संरक्षण करते

केसांची मुळे सतत अशा घटकांच्या संपर्कात असतात जे पेशींना हानी पोहोचवू शकतात. सेलेनियम पुढील प्रकारे मदत करते:

• प्रतिऑक्सिडंट संरक्षण
• ऑक्सिडेटिव्ह ताण कमी करणे
• केसांच्या मुळांतील पेशींचे नुकसान टाळणे
• केसांच्या वाढीस पोषक वातावरण निर्माण करणे

कंठग्रंथीच्या निरोगी कार्याला आधार देते

सामान्य केसवाढीसाठी कंठग्रंथीचे संप्रेरक संतुलित असणे आवश्यक असते. सेलेनियम पुढील प्रकारे मदत करते: 

• निष्क्रिय टी४ चे सक्रिय टी३ मध्ये रूपांतर
• कंठग्रंथीचे सामान्य कार्य सुरळीत ठेवणे
• कंठग्रंथीच्या समस्यांमुळे होणारे केस गळणे कमी करण्यास मदत
• कंठग्रंथीच्या विकारांमुळे निर्माण होणाऱ्या अतिप्रमाणातील केसगळतीतून सावरण्यास सहाय्य

हे देखील वाचा: कंठग्रंथीच्या रुग्णांसाठी सर्वोत्तम आहार 

केसांच्या नैसर्गिक वाढीच्या चक्राला आधार देते

सामान्यतः केसांच्या वाढीच्या तीन अवस्था असतात:

• अनाजेन - सक्रिय वाढीची अवस्था
• कॅटाजेन - संक्रमण अवस्था
• टेलोजेन - विश्रांती व गळतीची अवस्था

सेलेनियमची कमतरता तसेच त्याचे अतिप्रमाण या दोन्ही गोष्टी या नैसर्गिक चक्रात अडथळा निर्माण करून केस गळण्यास कारणीभूत ठरू शकतात.

केसगळतीसाठी सेलेनियमबाबत संशोधन काय सांगते?

या प्रश्नाचे उत्तर सोपे आहे. शरीरात सेलेनियमची खरी कमतरता असल्यासच ते केसांच्या वाढीस मदत करू शकते. 

ज्या व्यक्तींमध्ये सेलेनियमचे प्रमाण आधीपासूनच सामान्य असते, त्यांना अतिरिक्त पूरक सेवनाचा विशेष फायदा दिसून येत नाही.

संशोधनातून काय सूचित होते?

अभ्यासांनुसार सेलेनियम पुढील मार्गांनी मदत करू शकते:

• सेलेनियमची कमतरता भरून काढणे
• प्रतिऑक्सिडंट संरक्षण प्रदान करणे
• कंठग्रंथीचे सामान्य कार्य टिकवून ठेवणे
• केसांच्या मुळांचे ऑक्सिडेटिव्ह नुकसानापासून संरक्षण करणे

सध्याच्या संशोधनाच्या मर्यादा कोणत्या आहेत?

• मानवांवर केलेले संशोधन मर्यादित आहे.
• प्राण्यांवरील संशोधन आशादायक दिसते, परंतु त्याचे निष्कर्ष थेट मानवांवर लागू करता येत नाहीत.

संशोधनातून काय सिद्ध झालेले नाही?

आतापर्यंतच्या कोणत्याही संशोधनातून हे सिद्ध झालेले नाही की सेलेनियम:

• केस वाढवणारे चमत्कारिक पूरक आहे
• सामान्य केसगळतीचा नमुना पूर्णपणे थांबवते
• ज्यांच्या शरीरात सेलेनियमचे प्रमाण आधीपासून सामान्य आहे अशा निरोगी व्यक्तींमध्ये केसांची वाढ सुधारते

बाजारात उपलब्ध असलेल्या अनेक केसांसाठीच्या पूरक उत्पादनांमध्ये सेलेनियमचा समावेश असतो, जरी प्रत्येक व्यक्तीस त्याची गरज असेलच असे नाही.

सेलेनियमचा सर्वाधिक फायदा कोणाला होऊ शकतो?

सेलेनियमचे सेवन केल्याने प्रत्येक व्यक्तीला फायदा होतो, असे सिद्ध झालेले नाही. काही विशिष्ट व्यक्तींनाच सेलेनियमच्या पूरक सेवनामुळे केसगळतीमध्ये सुधारणा दिसून येऊ शकते. त्यामध्ये पुढील व्यक्तींचा समावेश होतो:

• सेलेनियमची निश्चित कमतरता असलेले
• कुपोषण असलेले
• पोषक घटकांचे शोषण कमी करणारे पचनसंस्थेचे विकार असलेले
• दीर्घकाळ शिरेमार्गे पोषण घेत असलेले
• कंठग्रंथीचे काही विशिष्ट विकार असलेले
• वैद्यकीय तपासणीत पोषणघटकांची कमतरता आढळलेले

निरोगी व्यक्तींमध्ये सेलेनियमची कमतरता फारच क्वचित आढळते. त्यामुळे अशा व्यक्तींना केसगळतीवर उपचार म्हणून सेलेनियमच्या पूरकांचे सेवन करण्याची आवश्यकता नसते.

तुमचे केसगळणे सेलेनियमच्या कमतरतेमुळे असू शकते का? ओळखा ही लक्षणे

असामान्य प्रमाणात केस गळण्यामागे अनेक कारणे असू शकतात. केवळ सेलेनियमची कमतरता आहे असे गृहित धरल्याने योग्य कारण शोधता येत नाही.

पुढील कोणतेही पाऊल उचलण्यापूर्वी केसगळतीचे खरे कारण निश्चित करणे आवश्यक आहे. जर सेलेनियमच्या कमतरतेमुळे केस गळत असतील, तर पुढील लक्षणे दिसू शकतात:

• सतत थकवा जाणवणे
• नेहमीपेक्षा जास्त प्रमाणात केस गळणे
• नखे सहज तुटणे
• वारंवार संसर्ग होणे
• पचनसंस्थेचे विकार
• कंठग्रंथीचे विकार
• अपुरा किंवा अत्यंत मर्यादित आहार

सेलेनियमचे जास्त प्रमाणही केसगळतीस कारणीभूत ठरू शकते का?

होय. खरं तर, सेलेनियमच्या कमतरतेपेक्षा त्याच्या अतिप्रमाणामुळे होणारी केसगळती अधिक सामान्य असून याबाबत पुरेसा वैद्यकीय पुरावा उपलब्ध आहे.

शरीरात सेलेनियमचे प्रमाण खूप वाढल्यास सेलेनियम विषबाधा निर्माण होऊ शकते. ही स्थिती टाळण्यासाठी दररोज ४०० मायक्रोग्रॅमपेक्षा अधिक सेलेनियमचे सेवन करू नये. 

सेलेनियम विषबाधेची लक्षणे: 

• श्वासाला लसणासारखा वास येणे
• संपूर्ण टाळूवरून जास्त प्रमाणात केस गळणे
• नखे ठिसूळ होणे आणि त्यांचा रंग बदलणे
• तोंडात धातूसारखी चव जाणवणे
• मळमळ होणे
• थकवा जाणवणे
• पचनाच्या तक्रारी

सेलेनियम विषबाधेची सामान्य कारणे

• सेलेनियमच्या जास्त मात्रेतील पूरकांचे सेवन
• एकाच वेळी अनेक जीवनसत्त्वयुक्त पूरकांचे सेवन
• ब्राझील बदामांचे अतिप्रमाणात सेवन
• पूरकांची चुकीची मात्रा घेणे

दररोज किती प्रमाणात सेलेनियमची आवश्यकता असते?

वरील विभागांमध्ये आपण पाहिले की सेलेनियमची कमतरता तसेच त्याचे अतिप्रमाण या दोन्ही गोष्टी केसगळतीस कारणीभूत ठरू शकतात. त्यामुळे योग्य प्रमाणात सेलेनियमचे सेवन करणे महत्त्वाचे आहे. खालील तक्त्यामध्ये दररोज आवश्यक असलेल्या प्रमाणाची माहिती दिली आहे.

केसांच्या वाढीसाठी सेलेनियमयुक्त सर्वोत्तम अन्नपदार्थ

पोषक घटकांची कमतरता भरून काढण्यासाठी नैसर्गिक अन्नपदार्थांचा आहारात समावेश करणे हा सर्वात सोपा आणि प्रभावी मार्ग आहे. सेलेनियम भरपूर प्रमाणात असलेले काही अन्नपदार्थ पुढीलप्रमाणे आहेत:

नैसर्गिकरीत्या सेलेनियमचे प्रमाण वाढवण्याचे प्रभावी मार्ग

पूरकांचे सेवन करणे सोपे वाटू शकते, परंतु आहारातून सेलेनियम मिळवणे अधिक सुरक्षित आणि उपयुक्त ठरते. हे सोपे व्हावे म्हणून खाली काही व्यवहार्य आहाराच्या कल्पना दिल्या आहेत, ज्या तुम्ही दैनंदिन जीवनात सहज अवलंबू शकता. 

केसगळतीसाठी सेलेनियमची पूरके घ्यावीत का?

प्रत्येकाने सेलेनियमची पूरके घेण्याची गरज नसते. शरीरात सेलेनियमच्या कमतरतेची लक्षणे दिसत असतील आणि आरोग्यतज्ज्ञांनी त्याचा सल्ला दिला असेल, तरच त्यांचा विचार करावा.

पूरके घेण्यापूर्वी पुढील गोष्टी लक्षात ठेवा:

• तुम्ही घेत असलेल्या बहुविध जीवनसत्त्वांच्या पूरकांमध्ये आधीच सेलेनियम आहे का, हे तपासा.
• सेलेनियम असलेली एकापेक्षा अधिक पूरके एकाच वेळी घेणे टाळा.
• वैद्यकीय सल्ल्याशिवाय केवळ सेलेनियमच्या आधारे केसगळतीवर उपचार करण्याचा प्रयत्न करू नका.

हे देखील वाचा: केसांच्या वाढीसाठी कोणते जीवनसत्त्व उपयुक्त आहे? मजबूत आणि निरोगी केसांसाठी सर्वोत्तम जीवनसत्त्वे

सेलेनियमचा परिणाम दिसण्यासाठी किती वेळ लागतो?

जर शरीरातील सेलेनियमच्या कमतरतेमुळे केस गळत असतील, तर पूरके घेण्यास किंवा सेलेनियमयुक्त नैसर्गिक अन्नपदार्थांचा आहारात समावेश करण्यास सुरुवात केल्यानंतर लगेच परिणाम दिसेल, अशी अपेक्षा ठेवू नका. पुढील गोष्टी लक्षात ठेवा:

• सेलेनियमचा फायदा केवळ त्याची कमतरता असल्यासच होतो.
• केसांची वाढ नैसर्गिकरीत्या हळूहळू होते.
• स्पष्ट सुधारणा दिसण्यासाठी ३ ते ६ महिने लागू शकतात.
• अधिक मात्रा घेतल्याने केसांची वाढ वेगाने होत नाही.

केसांसाठी सेलेनियमबाबतचे समज आणि सत्य

केसांसाठी सेलेनियमविषयी अनेक गैरसमज प्रचलित आहेत. ऐकीव माहितीवर विश्वास ठेवण्यापेक्षा वस्तुस्थिती जाणून घेणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

कोणांनी सेलेनियमची पूरके टाळावीत?

सेलेनियमची पूरके केवळ आरोग्यतज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसारच घ्यावीत. खालील व्यक्तींना ती योग्य ठरणार नाहीत:

• आधीपासूनच सेलेनियम असलेली बहुविध जीवनसत्त्वांची पूरके घेणारे
• नियमितपणे ब्राझील बदाम खाणारे
• मूत्रपिंडाच्या विकारांनी त्रस्त असलेले (प्रथम वैद्यकीय सल्ला घ्यावा)
• लहान मुले (वैद्यकीय सल्ल्याशिवाय नाही)
• गर्भवती किंवा स्तनपान करणाऱ्या महिला (फक्त वैद्यकीय सल्ल्यानुसार)

सेलेनियमच्या पूरकांचे संभाव्य दुष्परिणाम

सेलेनियमचे अतिप्रमाणात सेवन केल्यास पुढील दुष्परिणाम होऊ शकतात:

• मळमळ आणि पोटदुखी
• तोंडात धातूसारखी चव जाणवणे
• श्वासाला लसणासारखा वास येणे
• केसगळती आणि नखे ठिसूळ होणे
• दीर्घकाळ अतिप्रमाणात सेवन केल्यास सेलेनियम विषबाधा होणे

डॉक्टरांचा सल्ला कधी घ्यावा?

दररोज सुमारे ५० ते १०० केस गळणे सामान्य मानले जाते. मात्र, त्यापेक्षा जास्त प्रमाणात केस गळत असल्यास त्यामागे गंभीर कारण असू शकते. पुढील परिस्थितींमध्ये डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा:

• अचानक मोठ्या प्रमाणात केस गळणे
• ठिकठिकाणी टक्कल पडण्यासारखी केसगळती
• अनेक महिने सतत केस गळत राहणे
• कंठग्रंथीच्या विकारांची लक्षणे दिसणे
• पोषक घटकांच्या कमतरतेची शक्यता असणे

योग्य वैद्यकीय तपासणीमुळे केसगळतीचे मूळ कारण समजू शकते आणि सेलेनियमची आवश्यकता आहे की नाही, हे स्पष्ट होते.

हे देखील वाचा: अचानक केसगळती होण्याची प्रमुख कारणे

निष्कर्ष

एकूणच, शरीरात सेलेनियमची कमतरता असल्यासच ते केसगळती नियंत्रणात आणण्यास मदत करू शकते. कमतरता नसताना सेलेनियमचे सेवन केल्याने केसांची वाढ होत नाही, उलट काही वेळा समस्या वाढू शकते.

स्वतःहून औषधे किंवा पूरके घेण्यापेक्षा केसगळतीचे खरे कारण शोधण्यासाठी आणि योग्य उपचारासाठी डॉक्टरांचा सल्ला घेणे अधिक योग्य ठरते. 

जर शरीरात सेलेनियमची कमतरता असल्याचे निश्चित झाले, तर वैद्यकीय सल्ल्यानुसार पूरके घेता येतात किंवा ब्राझील बदाम, ट्यूना मासा, सार्डिन मासा, अंडी यांसारख्या नैसर्गिक अन्नपदार्थांचा आहारात समावेश करता येतो.