हार्ड वॉटरमुळे केस गळतात का? भारतातील हार्ड वॉटर हेअर फॉलचे खरे कारण काय?

भारतामध्ये हार्ड वॉटर ही खूप सामान्य समस्या आहे. अभ्यासानुसार भारतातील सुमारे 70-80% घरांमध्ये हार्ड वॉटरचा वापर होतो, विशेषतः ज्या भागांमध्ये पाण्याचा मुख्य स्रोत भूजल असतो. ज्या भागांमध्ये पाण्यातील हार्डनेस पातळी शिफारस केलेल्या मर्यादेपेक्षा जास्त असते, तिथे हार्ड वॉटरमुळे केस आणि टाळूच्या समस्या जास्त दिसून येतात.

भारतातील बहुतांश लोकांना भेडसावणारी एक अतिशय सामान्य समस्या म्हणजे केस गळणे. त्याचे नेमके कारण ओळखणे अनेकदा कठीण जाते. तुम्हालाही उशीवर, कंगव्यावर किंवा आंघोळीनंतर शॉवरमध्ये जास्त केस दिसत आहेत का?

दररोज 50-100 केस गळणे हे सामान्य मानले जाते. परंतु यापेक्षा जास्त प्रमाणात केस गळताना दिसत असतील, तर तुमच्या केसांच्या आरोग्याबद्दल काळजी घेणे गरजेचे आहे. ताण, विशिष्ट प्रकारचे हेअरस्टाईल, अनुवंशिकता इत्यादी अनेक कारणे केस गळण्यामागे असू शकतात.

यापैकी एक महत्त्वाचा पण अनेकदा दुर्लक्षित होणारा घटक म्हणजे हार्ड वॉटर. हार्ड वॉटरमुळे होणारा हेअर लॉस हा ग्रामीण भागांच्या तुलनेत शहरी भागांमध्ये अधिक आढळतो.

हार्ड वॉटरला (Hard Water) दीर्घकाळ संपर्क आल्यास टाळूवर खनिजांचे थर जमा होतात आणि त्यासोबतच टाळूवर खवले, खाज सुटणे तसेच केस कोरडे आणि तुटके होणे अशी लक्षणे दिसू शकतात. या लेखातून हार्ड वॉटरमुळे होणारा हेअर लॉस आणि तो कसा टाळता येईल याबद्दल सविस्तर माहिती मिळेल.

हार्ड वॉटर म्हणजे काय? 

हार्ड वॉटर किंवा हेवी वॉटर म्हणजे साधे पाणीच, पण त्यामध्ये खनिजांचे प्रमाण जास्त असते; विशेषतः कॅल्शियम आणि मॅग्नेशियमचे प्रमाण जास्त असते. वेगवेगळ्या भागांमध्ये या खनिजांचे प्रमाण बदलते, त्यामुळे प्रदेशानुसार आपल्या केसांचा पोत आणि दिसणे वेगळे वाटू शकते. 

ज्या भागांमध्ये बोअरवेल किंवा भूजलावर जास्त अवलंबून राहावे लागते, तिथे हार्ड वॉटरची शक्यता अधिक असते. खालील तक्त्यात वेगवेगळ्या भागांतील पाण्याची हार्डनेस पातळी समजून घेता येईल. 

भारतामध्ये हार्ड वॉटरची समस्या जास्त का आहे?

देशाची लोकसंख्या खूप मोठी असल्यामुळे आणि पाण्यासाठी भूजलावर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून राहावे लागल्यामुळे भारतात ही समस्या अधिक गंभीर आहे. विशेषतः दिल्लीसारख्या महानगरांमध्ये हंगामी बदलांमुळे पाण्यातील खनिजांचे प्रमाण अचानक वाढते. 

हवामानातील फरकामुळेही हार्ड वॉटरचा केसांवर होणारा परिणाम बदलू शकतो. काही हवामान पट्ट्यांमध्ये घाम, आर्द्रता आणि धूळ यामुळे वारंवार केस धुवावे लागतात. 

हार्ड वॉटरने वारंवार केस धुतल्यास टाळूवर कॅल्शियम आणि शॅम्पूचा फेस यांचे थर जमा होऊ शकतात. त्यामुळे केस अधिक कोरडे, निस्तेज आणि बेजान दिसू लागतात. 

हार्ड वॉटरमुळे होणाऱ्या हेअर लॉसबद्दल पुरेशी माहिती नसल्यामुळे, केस गळतीचे खरे कारण ओळखणे अनेकांसाठी कठीण होते. 

हार्ड वॉटरमुळे केस का गळतात?

हार्ड वॉटरमुळे होणारा केस गळतीचा (Hair Loss) प्रवास साधारण तीन प्रकारे दिसू शकतो: केस कडक होणे, निस्तेज दिसणे किंवा केसांच्या रचनेत कमकुवतपणा येणे. हे टप्पे एकत्र किंवा क्रमाने होऊ शकतात.

• पाण्यातील जास्त कॅल्शियम टाळूवर जमा होऊन केसांच्या तंतूतील प्रथिनांशी प्रतिक्रिया देऊ शकते, ज्यामुळे केस खडबडीत, कडक आणि हाताळायला अवघड होतात.
• केसांच्या शाफ्टवर कॅल्शियमचा थर बसल्यामुळे ओलावा आतपर्यंत पोहोचत नाही आणि केसांचा नैसर्गिक चमक कमी होतो.
• हार्ड वॉटरचा वारंवार संपर्क झाल्यास ते केसांच्या प्रथिनांशी जोडून त्यांची रचना बदलू शकते, ज्यामुळे केस कमकुवत होतात.
• खनिजांचे थर बसल्यामुळे केसांचा तंतू पातळ होऊ शकतो, त्यामुळे केस अधिक नाजूक आणि तुटके होतात.
• आधीच खराब झालेले केस हार्ड मेटल्स (Hard Metals) अधिक प्रमाणात शोषून घेतात.

म्हणूनच तुमच्या केस गळतीचे खरे कारण समजून घेऊन त्यानुसार योग्य उपाययोजना करणे खूप महत्त्वाचे आहे, जेणेकरून पुढील गुंतागुंत टाळता येईल. 

हार्ड वॉटर आणि केस गळतीबद्दल संशोधन काय सांगते?

संशोधनानुसार हार्ड वॉटरमधील खनिजांचे थर केसांवर जमा होऊन केस अधिक खडबडीत, कोरडे आणि तुटण्यास जास्त प्रवण होतात. 

हार्ड वॉटरमुळे थेट कायमस्वरूपी केस गळती होते, असे ठोस पुरावे उपलब्ध नाहीत. बहुतांश केस गळतीचे मुख्य कारण अनुवंशिकता, हार्मोन्स आणि काही अंतर्गत वैद्यकीय आजार असतात.

2013 मध्ये इंटरनॅशनल जर्नल ऑफ ट्रायकॉलॉजी मध्ये प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासात संशोधकांनी असे आढळले की हार्ड वॉटरचा केसांच्या ताण सहन करण्याच्या क्षमतेवर किंवा लवचिकतेवर विशेष परिणाम होत नाही. 

खनिजांचे थर जमा झाल्यामुळे केस स्पर्शाला कोरडे, खडबडीत आणि तुटण्यास जास्त प्रवण वाटू शकतात, परंतु हार्ड वॉटरमुळे थेट कायमस्वरूपी केस गळती होते, असे ठोस पुरावे नाहीत. 

हार्ड वॉटर केसांच्या रचनेला कसे नुकसान करते?

हार्ड वॉटर हळूहळू केसांच्या आरोग्यावर आणि दिसण्यावर परिणाम करते. खनिजांचे थर जमा होऊन केस कोरडे, निस्तेज आणि सहज तुटणारे होतात.

• केसांच्या शाफ्टवर खनिजांचे थर जमा होतात.
• केस कोरडे, खडबडीत आणि तुटके होतात.
• केसांचे संरक्षण करणाऱ्या क्युटिकलला (Cuticle) नुकसान होते.
• केस अधिक फ्रिझी आणि गुंतणारे होतात.
• कोरडे केसांचा नैसर्गिक चमक कमी होतो.
• केस कमकुवत होऊन तुटणे वाढते.
• टाळू कोरडी पडणे आणि चिडचिड होऊ शकते.
• हेअर केअर उत्पादनांचा परिणाम कमी होतो.

तुमचे केस हार्ड वॉटरमुळे गळत आहेत का? ओळखण्याची लक्षणे

हार्ड वॉटरमुळे होणारी केस पातळ होणे किंवा केस गळणे (Hair Thinning) हळूहळू वाढत जाते. त्यामुळे रुग्णाला नेमके कारण समजणे कठीण जाते. खालील लक्षणे दिसत असतील तर हार्ड वॉटरचा विचार करणे गरजेचे आहे: 

• शॅम्पू वापरताना पुरेसा फेस (Lather) तयार होत नाही असे जाणवते.
• टाळू कोरडी, खाज सुटणारी आणि खवलेदार वाटते.
• हार्ड वॉटरमधील खनिजे जमा होऊन टाळूवर पातळ थर तयार होतो, ज्यामुळे नैसर्गिक तेल बाहेर येऊ शकत नाही आणि केस अधिक कोरडे व तुटके दिसतात.  
• केस जड, मेणासारखे किंवा अनैसर्गिकरीत्या चिकट वाटू लागतात. 

अधिक वाचा: अचानक वाढलेल्या केस गळतीची प्रमुख कारणे

हार्ड वॉटरमुळे होणारी केस गळती विरुद्ध इतर प्रकारची केस गळती

हार्ड वॉटरमुळे होणारी केस गळती अनेकदा इतर सामान्य प्रकारच्या केस गळतीसारखीच वाटू शकते. पण या समस्येचे कारण, टाळूवर दिसणारे बदल आणि केसांना होणारे नुकसान यामध्ये मोठा फरक असू शकतो.

हार्ड वॉटरमुळे होणारी केस गळती कशी टाळावी?

हार्ड वॉटरचा संपर्क पूर्णपणे टाळणे नेहमी शक्य नसते. पण काही प्रतिबंधात्मक उपाय करून पुढील नुकसान कमी करता येऊ शकते. हार्ड वॉटरमुळे होणारी केस गळती कमी करण्यासाठी खालील उपाय अवलंबू शकता: 

• वॉटर सॉफ्टनर (Water Softener) बसवल्यास पाण्यातील खनिजांचे प्रमाण कमी होण्यास मदत होते.
• सल्फेट-फ्री (Sulfate-Free) शॅम्पू वापरल्यास हार्ड वॉटरमुळे होणारी अतिरिक्त कोरडेपणा कमी होऊ शकतो.
• EDTA असलेले शॅम्पू वापरल्यास हे घटक हार्ड वॉटरमधील खनिजांशी कॉम्प्लेक्स तयार करून टाळू स्वच्छ करण्यात मदत करतात.
• बाहेर जाताना डोक्यावर स्कार्फ किंवा कॅप घातल्यास धूळ कमी बसते आणि जड खनिजांचे थर जमा होण्यापासून काही प्रमाणात बचाव होतो.
• डीप कंडिशनिंग मास्क (Deep Conditioning Mask) वापरल्यास हार्ड वॉटरमुळे झालेले केसांचे कोरडेपणा कमी होऊन केस मऊ आणि पोषित राहतात. 

अधिक वाचा: केस वाढीसाठी सर्वोत्तम घटक

हार्ड वॉटरमुळे होणारी केस गळती कमी करण्यासाठी सर्वोत्तम ZeeLab हेअर केअर उत्पादने

नियमित आणि योग्य हेअर केअर रुटीनचा भाग म्हणून खालील झीलॅब फार्मसी उत्पादने वापरल्यास केसांचे आरोग्य सुधारण्यास, केस गळती कमी करण्यास आणि केस अधिक मजबूत वाढण्यास मदत होऊ शकते.

झीलॅब रेड ऑनियन शॅम्पू विथ व्हिटॅमिन B5

झीलॅब रेड ऑनियन शॅम्पू विथ व्हिटॅमिन B5

रेड ऑनियन शॅम्पू हा हेअर फॉल कंट्रोल शॅम्पू असून, केसांच्या शाफ्टचे नुकसान कमी करण्यास, केसांचे एकूण आरोग्य सुधारण्यास आणि टाळूची स्थिती चांगली ठेवण्यास मदत करू शकतो. 

घटक: ऑनियन एक्स्ट्रॅक्ट, व्हिटॅमिन B5, अॅक्टिव्हेटेड डिमेथिकोन, ग्लिसरीन, कोकामिडोप्रोपिल बीटेन, सोडियम लॉरेथ सल्फेट, अ‍ॅक्वा.
फायदे: केसांना मजबुती देण्यास, टाळूला ओलावा देण्यास मदत करतो आणि त्यामुळे कोरडेपणा किंवा तुटकेपणामुळे होणारी केस गळती कमी होण्यास मदत होऊ शकते. 

झीलॅब अँटी हेअर फॉल कंडिशनर 100ml

झीलॅब अँटी हेअर फॉल कंडिशनर 100ml

हा अँटी हेअर फॉल कंडिशनर कोरडे केस मऊ, गुळगुळीत आणि सहज विंचरता येण्यास मदत करतो. त्यामुळे केस गुंतून तुटणे कमी होऊ शकते. 

घटक: सनफ्लॉवर ऑइल, व्हीट जर्म ऑइल, D-पॅन्थेनॉल, ऑलिव्ह ऑइल, अ‍ॅलोवेरा एक्स्ट्रॅक्ट, लॅक्टिक अ‍ॅसिड, मिल्क प्रोटीन
फायदे: केसांना खोलवर पोषण देऊन त्यांना अधिक चमकदार आणि निरोगी दिसण्यास मदत करतो. 

झीलॅब माइनॉक्सिल प्रो हेअर ग्रोथ सिरम

झीलॅब माइनॉक्सिल प्रो हेअर ग्रोथ सिरम

माइनॉक्सिल प्रो हेअर ग्रोथ सिरममध्ये अ‍ॅनाजेन (Anagain), प्रोकेपिल (Procapil), रेडेन्सिल (Redensyl) आणि रोजमेरी ऑइल (Rosemary Oil) यांसारखे घटक आहेत, जे टाळूला ओलावा आणि पोषण देण्यास मदत करतात. 

घटक: रेडेन्सिल (3%), प्रोकेपिल (3%), अ‍ॅनागेन (2%), रोजमेरी ऑइल (1%)
फायदे: केस अधिक गुळगुळीत, चमकदार आणि मजबूत होण्यास मदत करू शकतो तसेच दिसून येणारी केस गळती कमी करण्यासही सहाय्यक ठरू शकतो. 

डर्माटोलॉजिस्टकडे कधी जावे?

साधारणपणे हार्ड वॉटरमुळे होणारी केस गळती वरील उपाय नियमित केल्यास सुधारू शकते. परंतु पाणी बदलून, सौम्य शॅम्पू वापरून किंवा pH मध्ये बदल करूनही केस गळती कमी होत नसेल, तर त्वचारोगतज्ज्ञ किंवा तुमच्या डॉक्टरांचा त्वरित सल्ला घ्या. 

अधिक वाचा: केस वाढ आणि घनतेसाठी जीवनसत्त्वे

निष्कर्ष

हार्ड वॉटरची समस्या ही अनेक लोकांकडून वारंवार दुर्लक्षित केली जाणारी, पण महत्त्वाची बाब आहे. भारतातील ज्या भागांमध्ये पिण्याचे आणि वापराचे पाणी मुख्यतः खनिजांनी समृद्ध भूजलातून येते, तिथे केस निस्तेज, खडबडीत आणि नाजूक होण्यामागे हार्ड वॉटर हा एक महत्त्वाचा घटक असू शकतो.

टाळूची योग्य काळजी घेणे आणि आपल्या केसांच्या प्रकाराला अनुरूप योग्य हेअर केअर उत्पादने वापरणे यामुळे हार्ड वॉटरमुळे केसांच्या फॉलिकल्सना (Follicles) झालेल्या नुकसानीचे प्रमाण कमी करण्यात मदत होऊ शकते.

तरीही, हे सर्व उपाय करूनही केस गळती सुरूच राहिल्यास, वेळ न दवडता डर्माटोलॉजिस्टचा सल्ला घेणे अधिक फायदेशीर ठरेल.