Hypothyroidism विरुद्ध Hyperthyroidism: मुख्य फरक, लक्षणे, कारणे, TSH पातळी, निदान आणि उपचार

भारतामध्ये थायरॉईडचे विकार इतके सामान्य आहेत की जवळजवळ प्रत्येकाला या आजाराने त्रस्त असलेली एखादी व्यक्ती माहिती असते. भारतात सुमारे ४२ दशलक्ष लोकांना थायरॉईडचे आजार आहेत. मानेला फुलपाखराच्या आकाराची असलेली ही ग्रंथी शरीरातील चयापचय, हृदयाचे ठोके, शरीराचे तापमान आणि ऊर्जा पातळी नियंत्रित करते.

या ग्रंथीचे दोन सामान्य आजार म्हणजे Hypothyroidism आणि Hyperthyroidism. Hypothyroidism मध्ये थायरॉईड ग्रंथी कमी कार्य करते, तर Hyperthyroidism मध्ये थायरॉईड ग्रंथी जास्त कार्य करते. 

एकाच ग्रंथीवर परिणाम होऊनही या दोन्ही आजारांमुळे शरीरात वेगवेगळ्या प्रकारची लक्षणे दिसून येतात.

चला, Hypothyroidism आणि Hyperthyroidism यांमधील लक्षणे, कारणे, निदान, उपचार इत्यादींच्या दृष्टीने काय फरक आहेत ते समजून घेऊ.

Hypothyroidism विरुद्ध Hyperthyroidism: झटपट तुलना तक्ता

आपल्या विषयात सविस्तर जाण्यापूर्वी, हे दोन सर्वसाधारण थायरॉईड विकार म्हणजे Hyperthyroidism आणि Hypothyroidism यांची झटपट तुलना पाहूया.

थायरॉईड ग्रंथी म्हणजे काय? 

थायरॉईड ही मानेला Adam’s apple च्या थोडी खाली असलेली, फुलपाखराच्या आकाराची लहान ग्रंथी आहे. तिचे काम म्हणजे T₄ आणि T₃ हे हार्मोन्स तयार करणे, जे शरीरातील चयापचय, हृदयाचे ठोके, शरीराचे तापमान आणि ऊर्जा पातळी नियंत्रित करतात.

थायरॉईड ग्रंथी कशी काम करते?

थायरॉईड ग्रंथी आयोडीन शोषून घेते आणि T₃ व T₄ हे हार्मोन्स तयार करते. हे हार्मोन्स शरीराचे तापमान, हृदयाचे ठोके, चयापचय आणि ऊर्जा निर्मिती नियंत्रित करतात. हा संपूर्ण प्रक्रियेचा क्रम पुढीलप्रमाणे आहे:

• Thyroid-stimulating hormone (TSH) हा हार्मोन पिट्यूटरी ग्रंथीतून स्रवतो.
• TSH थायरॉईड ग्रंथीला अधिक हार्मोन तयार करण्याचा सिग्नल देतो.
• थायरॉईड ग्रंथी मग Thyroxine (T₄) आणि Triiodothyronine (T₃) तयार करते.
• T₃ आणि T₄ शरीराचे तापमान, वाढ, चयापचय आणि हृदयाचे ठोके नियंत्रित करण्यात मदत करतात.

Hypothyroidism म्हणजे काय?

Hypothyroidism म्हणजे तुमची थायरॉईड ग्रंथी पुरेशा प्रमाणात थायरॉईड हार्मोन तयार करत नाही. त्यामुळे शरीरातील अनेक जैविक प्रक्रिया मंदावतात आणि थकवा, वजन वाढणे, बद्धकोष्ठता आणि सतत थंडी वाजणे अशी लक्षणे दिसू शकतात.

भारतातील आठ शहरांमध्ये केलेल्या एका अभ्यासानुसार, सुमारे प्रत्येक १० प्रौढांपैकी १ व्यक्तीला Hypothyroidism असतो.

Hyperthyroidism म्हणजे काय?

Hyperthyroidism म्हणजे थायरॉईड ग्रंथी खूप जास्त प्रमाणात थायरॉईड हार्मोन तयार करते. त्यामुळे शरीराचा चयापचय खूप वेगाने होतो आणि वजन कमी होणे, हृदयाचे ठोके खूप वाढणे (Tachycardia), चिंताग्रस्तपणा आणि जास्त घाम येणे अशी लक्षणे दिसू शकतात.

Hypothyroidism आणि Hyperthyroidism: मुख्य फरक 

Hypothyroidism आणि Hyperthyroidism यांच्या वैशिष्ट्यांमधील मुख्य फरक पुढीलप्रमाणे आहेत:

Hypothyroidism vs Hyperthyroidism लक्षणे

हे दोन्ही थायरॉईड विकार शरीरात तयार होणाऱ्या थायरॉईड हार्मोनच्या प्रमाणावर अवलंबून असतात आणि वेगवेगळी लक्षणे दाखवतात. यामुळे Hyperthyroidism आणि Hypothyroidism यांमध्ये फरक ओळखणे सोपे जाते.

Hypothyroidism आणि Hyperthyroidism होण्याची कारणे कोणती? 

थायरॉईड हार्मोनची निर्मिती अनेक कारणांमुळे बिघडू शकते. योग्य उपचार मिळण्यासाठी नेमके कारण शोधणे खूप महत्त्वाचे असते.

Hypothyroidism चे सर्वात सामान्य कारण म्हणजे Hashimoto’s thyroiditis, तर Hyperthyroidism चे सर्वात सामान्य कारण म्हणजे Graves’ disease.

Hypothyroidism आणि Hyperthyroidism चे निदान कसे करतात?

थायरॉईड विकारांचे (Hypothyroidism आणि Hyperthyroidism) निदान साधारणपणे लक्षणे, वैद्यकीय इतिहास (रुग्ण आणि कुटुंब), आणि शारीरिक तपासणी यांच्या आधारे केले जाते.

आरोग्यतज्ज्ञ पुढील चाचण्या करू शकतात: 

TSH, T₃ आणि T₄ पातळी समजून घेणे

TSH, T₃ आणि T₄ यांच्या पातळीवरून एखाद्या व्यक्तीला कोणता थायरॉईड विकार आहे हे समजण्यास मदत होते. 

• TSH जास्त आणि विशेषतः T₄ कमी असेल तर साधारणपणे Hypothyroidism असल्याचे दर्शवते.
• तर TSH कमी आणि T₄ जास्त असेल तर Hyperthyroidism असल्याची शक्यता जास्त असते.

Hypothyroidism आणि Hyperthyroidism मध्ये थायरॉईड हार्मोन्सची पातळी पुढीलप्रमाणे बदलू शकते:

Hypothyroidism आणि Hyperthyroidism चे उपचार

Hyperthyroidism आणि Hypothyroidism च्या उपचारांसाठी वापरली जाणारी सामान्य औषधे आणि उपाय पुढीलप्रमाणे असू शकतात:

हेही वाचा: थायरॉईड रुग्णांसाठी सर्वोत्तम आहार

Hypothyroidism चे Hyperthyroidism मध्ये (किंवा उलट) रूपांतर होऊ शकते का?

हे दोन्ही विकार एकमेकांपेक्षा पूर्णपणे वेगळे असले तरी काही परिस्थितींमध्ये एका प्रकारातून दुसऱ्या प्रकारात बदल होऊ शकतो.

• Radioactive आयोडीन उपचार किंवा शस्त्रक्रियेच्या नंतर Hyperthyroidism चे Hypothyroidism मध्ये रूपांतर होऊ शकते.
• कमी प्रमाणात का होईना, काही Autoimmune थायरॉईड आजारांमुळे Hypothyroidism वरून Hyperthyroidism कडे बदल होऊ शकतो.
• दोन्ही आजार एकाच वेळी एका व्यक्तीमध्ये होऊ शकत नाहीत.

कोणता जास्त धोकादायक: Hypothyroidism की Hyperthyroidism?

या आजारांबद्दल वाचताना बहुतेक लोकांच्या मनात हा प्रश्न येतो. याचे उत्तर असे की, यापैकी कोणताही आजार दुसऱ्यापेक्षा जास्त धोकादायक असे ठामपणे सांगता येत नाही. 

दोन्हीही आजार उपचार न केल्यास गंभीर समस्या निर्माण करू शकतात. संभाव्य गुंतागुंत पुढीलप्रमाणे असू शकते:

थायरॉईड विकार टाळता येऊ शकतात का?

विशेषतः Autoimmune प्रकारचे थायरॉईड विकार पूर्णपणे टाळणे नेहमी शक्य नसते. पण थायरॉईड निरोगी ठेवण्यासाठी काही गोष्टी नक्की करता येतात:

• पुरेसा आयोडीन घ्या, पण त्याचे अति सेवन टाळा.
• आपली थायरॉईडची औषधे डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार आणि योग्य पद्धतीने घ्या.
• Autoimmune आजारांचे योग्य औषधांनी उपचार करणे.
• कुटुंबात थायरॉईडचा इतिहास असल्यास थायरॉईड फंक्शन चाचण्या करून घेणे.
• कुटुंबात थायरॉईडचा इतिहास असल्यास नियमितपणे थायरॉईड तपासणी करून घेणे.
• नियमित आरोग्य तपासणीसाठी डॉक्टरांकडे जाणे.

डॉक्टरांकडे कधी जावे?

योग्य तपासणी आणि थायरॉईड चाचण्या केल्याने मूळ कारण समजते आणि योग्य उपचार मिळू शकतात. खालीलपैकी कोणतीही लक्षणे जाणवली तर आरोग्यतज्ज्ञांचा सल्ला घ्या:

• नेहमीच थकल्यासारखे वाटणे
• कारण नसताना अचानक वजन वाढणे किंवा कमी होणे
• हृदयाचे ठोके खूप मंद किंवा खूप जलद होणे
• मानेला सूज येणे
• केस पातळ होणे किंवा खूप प्रमाणात केस गळणे
• मासिक पाळी अनियमित होणे
• चिंता, उदासीनता किंवा वारंवार मूड बदलणे
• इतरांपेक्षा जास्त थंडी किंवा जास्त उष्णता जाणवणे

निष्कर्ष

थोडक्यात सांगायचे तर, Hypothyroidism आणि Hyperthyroidism हे थायरॉईड ग्रंथीचे दोन अतिशय सामान्य विकार आहेत, जे या ग्रंथीच्या चुकीच्या कार्यामुळे होतात.

Hypothyroidism मध्ये थायरॉईड ग्रंथी पुरेशा प्रमाणात थायरॉईड हार्मोन्स तयार करत नाही. Hyperthyroidism मध्ये थायरॉईड ग्रंथी खूप जास्त प्रमाणात थायरॉईड हार्मोन्स तयार करते. दोन्हींची लक्षणे वेगळी आणि उपचार पद्धतीही वेगळी असते.

लवकर निदान, योग्य वैद्यकीय उपचार आणि नियमित तपासणी यांच्या मदतीने थायरॉईड विकार असलेले रुग्ण आपला आजार चांगल्या प्रकारे नियंत्रणात ठेवू शकतात आणि निरोगी, सक्रिय जीवन जगू शकतात.