भारतातील उच्च रक्तदाबासाठी सर्वोत्तम औषधे: रक्तदाब नियंत्रणात ठेवणाऱ्या औषधांची यादी

उच्च रक्तदाब ही भारतातील सार्वजनिक आरोग्याशी संबंधित एक गंभीर समस्या आहे. देशात उच्च रक्तदाबाचे २२ कोटींहून अधिक रुग्ण असल्याचे नोंदवले गेले आहे.

ही समस्या नियंत्रणात ठेवण्यासाठी आणि हृदयविकार, पक्षाघात तसेच मूत्रपिंडांच्या आजारांसारख्या गंभीर त्रासांचा धोका कमी करण्यासाठी डॉक्टर रक्तदाब कमी करणारी औषधे देतात. या औषधांसोबतच निरोगी जीवनशैलीचा अवलंब करणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.

रुग्णाचा रक्तदाब, वय, एकूण आरोग्य आणि आधीपासून असलेले इतर आजार या गोष्टी लक्षात घेऊन योग्य औषधाची निवड केली जाते.

भारतात उच्च रक्तदाब नियंत्रणात ठेवण्यासाठी अम्लोडिपिन, अटेनोलॉल, टेल्मिसार्टन, मेटोप्रोलॉल आणि हायड्रोक्लोरोथायाझाइड यांसारखी औषधे डॉक्टरांकडून सामान्यतः दिली जातात.

या लेखात आपण भारतात उच्च रक्तदाबासाठी दिल्या जाणाऱ्या काही प्रमुख औषधांची माहिती आणि ती शरीरात कशा प्रकारे काम करतात हे जाणून घेणार आहोत.

उच्च रक्तदाब नियंत्रित करण्यासाठी वापरली जाणारी औषधे कोणती?

उच्च रक्तदाबासाठी वापरली जाणारी औषधे रक्तदाब कमी करण्यासोबतच हृदय आणि रक्तवाहिन्यांवरील ताण कमी करण्यास मदत करतात. 

ही औषधे शरीरात वेगवेगळ्या प्रकारे काम करतात. काही औषधे रक्तवाहिन्या सैल करतात, काही शरीरातील अतिरिक्त मीठ आणि पाणी लघवीद्वारे बाहेर टाकण्यास मदत करतात, तर काही गरजेनुसार हृदयाचे ठोके मंद करतात.

उच्च रक्तदाबाची औषधे पुढील फायदे देण्यास मदत करतात:

• रक्तदाब डॉक्टरांनी ठरवून दिलेल्या मर्यादेत ठेवण्यास मदत करतात.
• हृदयविकाराचा झटका आणि पक्षाघात होण्याचा धोका कमी करतात.
• हृदय, मूत्रपिंडे आणि रक्तवाहिन्यांचे दीर्घकाळ होणारे नुकसान टाळण्यास मदत करतात.
• नियंत्रणात नसलेल्या उच्च रक्तदाबामुळे उद्भवणाऱ्या गुंतागुंतींचा धोका कमी करतात.

उच्च रक्तदाब नियंत्रणासाठी वापरल्या जाणाऱ्या औषधांचे प्रकार

उच्च रक्तदाबावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी वेगवेगळ्या प्रकारची औषधे उपलब्ध आहेत. प्रत्येक प्रकारचे औषध शरीरात विशिष्ट पद्धतीने काम करून रक्तदाब कमी करण्यास मदत करते.

उच्च रक्तदाबासाठी सामान्यतः वापरल्या जाणाऱ्या औषधांचे काही प्रमुख प्रकार पुढीलप्रमाणे आहेत:

• एसीई प्रतिबंधक औषधे: रक्तवाहिन्या आकुंचन पावण्यास कारणीभूत ठरणाऱ्या एका पदार्थाची निर्मिती कमी करतात.
• अँजिओटेन्सिन-२ संप्रेरक प्रतिबंधक औषधे: रक्तवाहिन्या अरुंद करणाऱ्या संप्रेरकाचा परिणाम रोखतात.
• कॅल्शियम वाहिन्या रोखणारी औषधे: रक्तवाहिन्या सैल करून रक्तप्रवाह सुरळीत होण्यास मदत करतात.
• बीटा प्रतिबंधक औषधे: हृदयाचे ठोके कमी करून हृदयावरील कामाचा ताण कमी करतात.
• लघवीचे प्रमाण वाढवणारी औषधे: शरीरातील अतिरिक्त मीठ आणि पाणी लघवीद्वारे बाहेर टाकण्यास मदत करतात.
• रक्तवाहिन्या रुंद करणारी औषधे: रक्तवाहिन्यांच्या भिंतींमधील स्नायू सैल करून रक्तप्रवाह सुलभ करतात.
• मेंदूमार्फत काम करणारी औषधे: रक्तदाब वाढवू शकणारे मज्जातंतूंचे संदेश कमी करतात.
• अल्फा प्रतिबंधक औषधे: रक्तवाहिन्या आकुंचन पावण्यास कारणीभूत ठरणारे काही मज्जातंतूंचे संदेश रोखतात.

भारतात उच्च रक्तदाबासाठी वापरल्या जाणाऱ्या औषधांची सामान्य नावे

उच्च रक्तदाबाच्या उपचारांसाठी डॉक्टरांच्या चिठ्ठीवर मिळणारी अनेक औषधे उपलब्ध आहेत. मात्र, कोणते औषध द्यायचे हे रक्तदाबाची पातळी, आजारांचा पूर्वेतिहास, वय, एकूण आरोग्य आणि उपचारांना मिळणारा प्रतिसाद यांवर अवलंबून असते.

उच्च रक्तदाबासाठी सामान्यतः दिली जाणारी काही औषधे आणि ती कशा प्रकारे काम करतात, याची माहिती खाली दिली आहे:

भारतात सामान्यतः दिल्या जाणाऱ्या रक्तदाबाच्या गोळ्यांची यादी

भारतात उच्च रक्तदाब नियंत्रणासाठी अनेक प्रकारच्या गोळ्या दिल्या जातात. कोणती गोळी योग्य आहे हे प्रत्येक व्यक्तीचा रक्तदाब आणि एकूण आरोग्याची गरज लक्षात घेऊन ठरवले जाते.

खाली काही सामान्यतः दिल्या जाणाऱ्या औषधांची नावे, त्यातील घटक आणि त्यांची मात्रा दिली आहे.

Amoline 5 गोळी

Amoline 5 Tablet

Amoline 5 ही डॉक्टरांच्या चिठ्ठीवर मिळणारी उच्च रक्तदाबाची गोळी आहे. यात अम्लोडिपिन हा घटक असतो. हे औषध रक्तवाहिन्या सैल करून रक्तदाब कमी करण्यास मदत करते.

• घटक: अम्लोडिपिन ५ मि.ग्रॅ.
• फायदे: उच्च रक्तदाब नियंत्रणात ठेवण्यास आणि हृदयाला रक्तपुरवठा कमी झाल्यामुळे होणारी छातीतली वेदना कमी करण्यास मदत करते.

Telmizem 40 गोळी

Telmizem 40 Tablet

Telmizem 40 ही उच्च रक्तदाब नियंत्रणासाठी वापरली जाणारी गोळी आहे. यात टेल्मिसार्टन हा घटक असतो. हे औषध रक्तवाहिन्या अरुंद करणाऱ्या अँजिओटेन्सिन-२ संप्रेरकाचा परिणाम रोखते. त्यामुळे रक्तवाहिन्या सैल होतात आणि रक्तदाब नियंत्रणात राहण्यास मदत मिळते.

• घटक: टेल्मिसार्टन ४० मि.ग्रॅ.
• फायदे: उच्च रक्तदाब कमी करण्यास आणि डॉक्टरांनी सांगितल्याप्रमाणे घेतल्यास हृदयाचे आरोग्य चांगले राखण्यास मदत करते.

Tenolzee 50 गोळी

Tenolzee 50 Tablet

Tenolzee 50 ही उच्च रक्तदाबासाठी डॉक्टरांच्या सल्ल्याने घेतली जाणारी गोळी आहे. यात अटेनोलॉल हा बीटा प्रतिबंधक घटक असतो. हे औषध हृदयाचे ठोके आणि हृदयाच्या आकुंचनाची ताकद कमी करून रक्तदाब नियंत्रणात ठेवण्यास मदत करते.

• घटक: अटेनोलॉल ५० मि.ग्रॅ.
• फायदे: उच्च रक्तदाब नियंत्रणात ठेवण्यास आणि डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार छातीत होणारी वेदना कमी करण्यास मदत करते.

Clozipres गोळी

Clozipres 100mcg Tablet

Clozipres हे उच्च रक्तदाब कमी करण्यासाठी डॉक्टरांच्या चिठ्ठीवर मिळणारे औषध आहे. यात क्लोनिडिन हा घटक असतो. हे औषध मेंदूतील काही मज्जातंतूंच्या संदेशांवर परिणाम करून रक्तदाब कमी करण्यास मदत करते.

• घटक: क्लोनिडिन १०० मायक्रोग्रॅम
• फायदे: डॉक्टरांच्या देखरेखीखाली उच्च रक्तदाब नियंत्रणात ठेवण्यास मदत करते.

Losarum 25 गोळी

Losarum 25 Tablet

Losarum 25 हे उच्च रक्तदाबासाठी डॉक्टरांच्या चिठ्ठीवर मिळणारे औषध आहे. यात लोसार्टन हा घटक असतो. हे औषध अँजिओटेन्सिन-२ संप्रेरकाचा परिणाम रोखून रक्तवाहिन्या सैल होण्यास मदत करते.

• घटक: लोसार्टन २५ मि.ग्रॅ.
• फायदे: उच्च रक्तदाब नियंत्रणात ठेवण्यास मदत करते. मधुमेह असलेल्या काही रुग्णांमध्ये मूत्रपिंडांचे संरक्षण करण्यासही उपयोगी ठरू शकते.

Ramnil 2.5 गोळी

Ramnil 2.5mg Tablet

Ramnil 2.5 हे उच्च रक्तदाबाच्या उपचारांसाठी वापरले जाणारे औषध आहे. यात रामिप्रिल हा घटक असतो. हे औषध रक्तवाहिन्या अरुंद करणाऱ्या पदार्थांची निर्मिती कमी करून रक्तदाब नियंत्रणात ठेवण्यास मदत करते.

• घटक: रामिप्रिल २.५ मि.ग्रॅ.
• फायदे: रक्तदाब नियंत्रणात ठेवण्यास आणि काही निवडक रुग्णांमध्ये हृदयाचे आरोग्य चांगले राखण्यास मदत करू शकते.

Zosimin 2 ER गोळी

Zosimin 2 ER Tablet

Zosimin 2 ER हे हळूहळू औषध शरीरात सोडणारे, डॉक्टरांच्या चिठ्ठीवर मिळणारे औषध आहे. यात प्राझोसिन हा घटक असतो. अल्फा प्रतिबंधक प्रकारातील हे औषध रक्तवाहिन्या सैल करून उच्च रक्तदाब कमी करण्यास मदत करते.

• घटक: प्राझोसिन २ मि.ग्रॅ. (हळूहळू औषध सोडणारी गोळी)
• फायदे: योग्य उपचारांचा भाग म्हणून डॉक्टरांच्या सल्ल्याने घेतल्यास रक्तदाब कमी करण्यास मदत करते.

Hydrozide 12.5 गोळी

Hydrozide 12.5 Tablet

Hydrozide 12.5 मध्ये हायड्रोक्लोरोथायाझाइड हा घटक असतो. हे लघवीचे प्रमाण वाढवणारे औषध असून उच्च रक्तदाब नियंत्रणासाठी वापरले जाते. यामुळे शरीरातील अतिरिक्त मीठ आणि पाणी लघवीद्वारे बाहेर पडण्यास मदत होते.

• घटक: हायड्रोक्लोरोथायाझाइड १२.५ मि.ग्रॅ.
• फायदे: उच्च रक्तदाब नियंत्रणात ठेवण्यास आणि शरीरात साचलेले अतिरिक्त पाणी कमी करण्यास मदत करते.

Metolash 25 XL गोळी

Metolash 25 XL Tablet

Metolash 25 XL हे हळूहळू औषध शरीरात सोडणारे, डॉक्टरांच्या चिठ्ठीवर मिळणारे औषध आहे. यात मेटोप्रोलॉल सक्सिनेट हा घटक असतो. हे बीटा प्रतिबंधक औषध हृदयाचे ठोके मंद करून हृदयावरील कामाचा ताण कमी करते.

• घटक: मेटोप्रोलॉल सक्सिनेट २५ मि.ग्रॅ.
• फायदे: डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार उच्च रक्तदाब आणि हृदयाशी संबंधित काही आजार नियंत्रणात ठेवण्यास मदत करते.

रक्तदाबाची औषधे सुरक्षितपणे कशी घ्यावीत?

रक्तदाबाची औषधे योग्य पद्धतीने घेतल्यास उच्च रक्तदाब नियंत्रणात ठेवण्यास आणि त्यातून उद्भवणाऱ्या गुंतागुंतींचा धोका कमी करण्यास मदत होते. औषधे सुरक्षितपणे घेण्यासाठी पुढील गोष्टी लक्षात ठेवा:

• डॉक्टरांनी सांगितलेल्या प्रमाणात आणि वेळेनुसारच औषधे घ्या.
• दररोज शक्यतो एकाच वेळी औषधे घेण्याची सवय लावा.
• रक्तदाब सामान्य झाला तरी स्वतःहून औषधे बंद करू नका किंवा त्यांचे प्रमाण बदलू नका.
• रक्तदाबावर परिणाम करू शकणारी इतर औषधे किंवा पूरक पदार्थ घेण्यापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.

उच्च रक्तदाबाच्या औषधांमुळे होणारे दुष्परिणाम

डॉक्टरांनी सांगितल्याप्रमाणे घेतल्यास रक्तदाबाची औषधे सामान्यतः सुरक्षित असतात. मात्र, औषधाचा प्रकार आणि प्रत्येक व्यक्तीच्या शरीराची प्रतिक्रिया यानुसार काही दुष्परिणाम जाणवू शकतात.

रक्तदाबाच्या औषधांमुळे जाणवणारे काही सामान्य दुष्परिणाम पुढीलप्रमाणे आहेत:

• चक्कर येणे किंवा डोके हलके वाटणे.
• डोकेदुखी.
• थकवा किंवा अशक्तपणा जाणवणे.
• घोट्यांना किंवा पायांना सूज येणे.
• कोरडा खोकला (एसीई प्रतिबंधक औषधांमुळे).
• वारंवार लघवीला जावे लागणे (लघवीचे प्रमाण वाढवणाऱ्या औषधांमुळे).
• हृदयाचे ठोके मंद होणे (बीटा प्रतिबंधक औषधांमुळे).
• मळमळ किंवा पोटात थोडा त्रास होणे.

रक्तदाब नियंत्रणात ठेवण्यासाठी जीवनशैलीत करावयाचे बदल

निरोगी जीवनशैलीचा अवलंब केल्यास रक्तदाबाची औषधे अधिक चांगल्या प्रकारे काम करण्यास मदत होते. या बदलांमुळे उच्च रक्तदाब नियंत्रणात राहतो आणि भविष्यातील आरोग्यविषयक धोके कमी होतात.

• आहारातील मिठाचे प्रमाण कमी ठेवा.
• संतुलित आणि पौष्टिक आहार घ्या.
• नियमित व्यायाम करा.
• शरीराचे वजन निरोगी मर्यादेत ठेवा.
• मद्यपान मर्यादित ठेवा आणि धूम्रपान टाळा.
• विश्रांतीचे उपाय आणि चांगल्या सवयींच्या मदतीने मानसिक ताण कमी करा.

रक्तदाबाची औषधे घेताना कोणत्या गोष्टी टाळाव्यात?

रक्तदाबाची औषधे घेणाऱ्या व्यक्तींनी रक्तदाब योग्य प्रकारे नियंत्रणात ठेवण्यासाठी आहार आणि दैनंदिन सवयींकडे विशेष लक्ष देणे आवश्यक आहे.

पुढील गोष्टी टाळाव्यात:

• जास्त मीठ असलेले पदार्थ आणि अतिप्रमाणात प्रक्रिया केलेले खाद्यपदार्थ टाळा. त्याऐवजी उच्च रक्तदाबासाठी उपयुक्त पदार्थ आहारात समाविष्ट करा.
• मद्यपान आणि धूम्रपान टाळा.
• शारीरिक हालचाल न करता सतत बसून राहण्याची सवय टाळा.
• चहा, कॉफी आणि इतर कॅफीनयुक्त पेयांचे अतिसेवन करू नका.

उच्च रक्तदाब असल्यास डॉक्टरांकडे कधी जावे?

तुमचा रक्तदाब वारंवार शिफारस केलेल्या मर्यादेपेक्षा जास्त येत असेल किंवा तुम्हाला नेहमीपेक्षा वेगळी लक्षणे जाणवत असतील, तर डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.

पुढील परिस्थितींमध्ये तातडीने वैद्यकीय मदत घ्या:

• रक्तदाब वारंवार १४०/९० मि.मी. पाऱ्यापेक्षा जास्त येत असल्यास.
• तीव्र डोकेदुखी, छातीत दुखणे किंवा श्वास घेण्यास त्रास होत असल्यास.
• आधीपासून मधुमेह, मूत्रपिंडांचा आजार किंवा हृदयविकार असल्यास.
• रक्तदाब अचानक १८०/१२० मि.मी. पारा किंवा त्याहून अधिक झाल्यास. ही वैद्यकीय आणीबाणीची स्थिती असू शकते.

निष्कर्ष

उच्च रक्तदाब नियंत्रणात ठेवण्यासाठी डॉक्टरांनी दिलेली औषधे योग्य पद्धतीने घेणे, निरोगी जीवनशैलीचा अवलंब करणे आणि नियमित आरोग्यतपासणी करून घेणे आवश्यक आहे.

डॉक्टरांच्या मार्गदर्शनाशिवाय उच्च रक्तदाब नियंत्रणात ठेवण्यासाठी स्वतःहून घेता येईल असे कोणतेही योग्य औषध उपलब्ध नाही. 

रक्तदाबाची पातळी, आजारांचा पूर्वेतिहास, वय आणि आरोग्याला असलेले संभाव्य धोके यांचा काळजीपूर्वक विचार करून डॉक्टरांनी सांगितल्यावरच ही औषधे घ्यावीत.

नेहमी डॉक्टरांच्या सूचनांचे पालन करा आणि उपचार नियमितपणे सुरू ठेवा. रोजच्या छोट्या चांगल्या सवयींमुळेही आरोग्यात मोठा सकारात्मक बदल घडू शकतो आणि तुम्हाला अधिक निरोगी व सक्रिय जीवन जगण्यास मदत होऊ शकते.